Z kart historii: Ostatni ordynat przeworski

W 1825 roku Henryk Lubomirski, właściciel dóbr przeworskich w Galicji, utworzył z nich ordynację. Jej podstawę stanowiło kilkanaście folwarków i liczne zakłady przemysłowe.

Kolejni ordynaci przeworscy – Jerzy Henryk i ostatni, Andrzej, bardzo dbali właśnie o rozwój i unowocześnianie przemysłu w swoich dobrach. Dzisiaj, niestety, po ufundowanych przez nich zakładach istnieje tylko wspomnienie. Bodaj jako ostatnią zamknięto już w czasach III Rzeczypospolitej cukrownię.

Batalia o cukier

Wnuk Henryka i ostatni ordynat, Andrzej, zasługuje na osobne wspomnienie z kilku względów. Nie tylko z powodu zasług dla przemysłu i gospodarki, ale również ze względu na ofiarny wkład w budowę niepodległej Polski. Książę Lubomirski należy do tych postaci, które o silną, niezależną Rzeczpospolitą walczyły nie na polach bitew, ale przy konferencyjnych stołach.

Andrzej Lubomirski urodził się w Przeworsku 22 lipca 1862 roku. Był absolwentem krakowskiego gimnazjum Świętej Anny, a następnie Uniwersytetu Karola w Pradze, gdzie obronił doktorat z prawa. Jego ojciec umarł, gdy książę miał dziesięć lat.

Cukrownia PrzeworskPo osiągnięciu pełnoletności i objęciu administracji nad ordynacją, Andrzej Lubomirski postawił na kontynuowanie dzieła ojca i dziada – budowę najnowocześniejszego majątku w zaborze austriackim i jednego z najnowocześniejszych na ziemiach polskich. W 1895 roku wybudował w Przeworsku wielką cukrownię – jeden z niewielu tego rodzaju galicyjskich zakładów, które sprostały konkurencji czeskiej i niemieckiej.

Na przełomie stuleci rynkiem cukrowniczym zawładnął kartel, który z powodzeniem niszczył niezależne zakłady. Sposób był prosty: ceny dumpingowe. Jak więc udało się przetrwać cukrowni założonej przez ordynata?

Kluczowy okazał się patriotyzm gospodarczy polskich mieszkańców Galicji. Polska prasa, politycy i społecznicy konkurencję polskiej cukrowni z niepolskim kartelem potraktowali jako walkę o polskość. Hasło, by kupować tylko polski cukier, mimo wyższych cen, wypaliło. Co więcej, pomogło w kolejnych latach rozwinąć się innym cukrowniom zakładanym przez Polaków, m.in. w Chodorowie.

Lubomirski Andrzej ostatni ordynat przeworskiLubomirski, w celu dowozu surowca do zakładu, w latach 1900-1904 zbudował specjalną kolej wąskotorową. Dzisiaj, jako Przeworska Kolej Dojazdowa, stanowi atrakcję turystyczną.

Patriotyzm gospodarczy

W dobrach przeworskich książę fundował i rozwijał również inne zakłady, m.in. fabrykę likierów i wódek, fabrykę serów, cegielnie, tartaki, stolarnie. Wspierał uprawę roślin przemysłowych i przemysł przetwórczy. Wszystko to pod hasłem gospodarczego wzmacniania polskiego żywiołu w Galicji i budowy skutecznej konkurencji wobec niemieckich firm.

Zresztą Lubomirski współzakładał i przez długie lata przewodniczył Centralnemu Związkowi Galicyjskiego Przemysłu Fabrycznego, który aktywnie wspierał polskie inwestycje i walczył o optymalne warunki dla ich rozwoju.

Lubomirski i inni działacze Związku zdawali sobie sprawę, że gospodarka oparta o małe zakłady rzemieślnicze i rozdrobnioną własność ziemską nie ma najmniejszych szans w starciu z konkurentami. Dzięki Związkowi udało się w ostatnich latach przed wybuchem I wojny światowej uzyskać większe dotacje władz Galicji na fundusz​ przemysłowy i preferencje podatkowe dla zakładów krajowych.

Bardzo ważna dla rozwoju polskiego przemysłu była przeprowadzona w 1909 roku reforma taryf kolejowych, obniżająca koszty transportu dla przemysłu. W 1904 roku ordynat stanął na czele Ligi Pomocy Przemysłowej.
Książę Andrzej był czynnym politykiem. W latach 1907-18 posłował do austriackiego parlamentu – Rady Państwa – z ramienia konserwatystów. Należał do grona przywódców tzw. frakcji Podolaków w Kole Polskim.

Był wielkim przeciwnikiem autonomii Ukraińców w Galicji, blokował m.in. tworzenie szkół średnich z ukraińskim językiem wykładowym. Mimo tego, że socjaliści (m.in. Ignacy Daszyński) twierdzili, że książę należał do „najzajadlejszych konserwatystów”, to obca mu była ocena interesu publicznego w kategoriach jednej grupy.

Opowiadał się na przykład za parcelacją wielkich majątków ziemskich we wschodniej Galicji, by wzmocnić żywioł polski w przyszłym państwie, tworząc średniej wielkości gospodarstwa.

Śmierć na emigracji

Ostatnim wybitnym aktem publicznej działalności księcia był udział w delegacji polskiej na konferencję pokojową w Paryżu w 1919 r. – jako eksperta gospodarczego. W dwudziestoleciu międzywojennym ordynat wycofał się z polityki i publicznej aktywności, a skupił na inwestycjach. Zakładał kolejne cukrownie, był akcjonariuszem wielu zakładów przemysłowych, nie tylko zresztą galicyjskich, bo zainwestował np. w fabrykę wyrobów gumowych w Bydgoszczy.

Okupację niemiecką przetrwał w Przeworsku, ale po wkroczeniu komunistów, nie mając złudzeń co do zamiarów nowej władzy, wyemigrował z Polski. Zmarł w Brazylii w 1953 roku. Kwitnącą ordynację przejęło państwo – i wkrótce z dobrze niegdyś prosperujących, nowoczesnych zakładów niewiele zostało. Zburzenie zabudowań dawnej cukrowni w 2008 roku można uznać za symboliczne pogrzebanie wszelkich śladów po przeworskim imperium przemysłowym.

autor artykułu: Jacek Drozd

Czytaj także inne nasze artykuły z działu “Z Kart Historii”, powiązane bezpośrednio z Przeworskiem lub naszym regionem:

  1. Żywioł wody w Przeworsku
  2. Tadeusz Rut medalista olimpijski z Przeworska
  3. Andrzej Sztolf skoczek narciarski z Przeworska
  4. Odszedł wielki człowiek sportu w Przeworsku
  5. Pomnik króla Polski w Przeworsku
  6. Historia sportu w Przeworsku: Brydż sportowy
  7. Historia sportu w Przeworsku: “Vistulanki” – piłka nożna kobiet
  8. Historia sportu w Przeworsku: sekcja motorowa
  9. Historia sportu w Przeworsku: piłka siatkowa kobiet
  10. Historia sportu w Przeworsku: piłka siatkowa mężczyzn
  11. Historia sportu w Przeworsku: Kolejowy Klub Sportowy “Czarni” Przeworsk
  12. Historia sportu w Przeworsku: sekcja bokserska
  13. Historia sportu w Przeworsku: lata 1893-1939
  14. Hejnał Przeworska – jeden z symboli miasta
  15. Mury obronne w Przeworsku
  16. Cukrownia Przeworsk – utracone “złoto”
  17. Bohater z Przeworska zamordowany w niemieckim obozie Auschwitz
  18. Rocznica Powstania Styczniowego – apel na mogile w Przeworsku
  19. W Dzień Wszystkich Świętych pamiętajmy o Bohaterach
  20. 1 września 1939r. w Przeworsku we wspomnieniach
  21. Jan Gryczman z Przeworska – obrońca Westerplatte
  22. Żywa Kotwica Powstania Warszawskiego w Przeworsku
  23. Wspomnienia o bohaterze z Przeworska – gen. Jan Chmurowicz
  24. Bicie w bębny podczas Wielkiego Tygodnia w Przeworsku
  25. ARMIO WYKLĘTA PRZEWORSK O WAS PAMIĘTA!!!
  26. 626 lat miasta Przeworska
  27. Rocznica Powstania Styczniowego – echa w Przeworsku
  28. Droga Przeworska do Niepodległości
  29. 25.04.1930. Wielki pożar Przeworska
  30. Z kart historii: Ostatni ordynat przeworski
  31. Krwawy marzec na Podkarpaciu
  32. ALBUM NIEPODLEGŁEJ: Bartłomiej Golankiewicz
  33. Stanisław Rarogiewicz z Przeworska
  34. ALBUM NIEPODLEGŁEJ: Kronika pięcioklasowej szkoły męskiej w Przeworsku od roku 1915
  35. 11 listopada – Stulecie odzyskania niepodległości

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.